I ISTORIJSKO POLITIČKI UZROCI

Osnovni razlozi i motivi, kojima se može objasniti interes subjekata domaćeg porekla (fizičkih i pravnih lica) da planiraju i organizuju svoje poslovanje, odnosno obavljanje delatnosti koja je stvarno skoncentrisana i vrši se u Srbiji, preko osnivanja “off shore”, “shell” ili “SPV” kompanija, odnosno uopšte kompanija registrovanih u inostranstvu, može se u najkraćem podeliti na nekoliko osnovnih razloga. Neki od istorijskih razloga i uzroka spadaju u domen pre svega političkih razloga, što se odnosi na slučaj firmi nastalih sredinom 90-tih, godina prošlog veka, dok ostali razlozi predstavljaju čisto ekonomske razloge, odnosno mogućnost za korišćenje poreskih olakšica, u skladu sa važećim Zakonima RS, a što se odnosi na firme osnivane nakon 2000-te godine.

1. Sredinom 90-tih godina prošlog veka započet je značajniji talas osnivanja “off shore” kompanija. Uzrok za tako nešto su pre svega sankcije UN, koje su u dužem vremenskom periodu, uslovile nemogućnost direktnog i redovnog poslovanja domaćih pravnih lica sa inostranstvom, odnosno u potpunosti onemogućile međunarodni platni promet iz Srbije.

Tada dolazi do ozbiljnog i kontinuiranog odliva deviznih sredstava iz Srbije, tako što su u cilju izbegavanja ekonomske blokade, neformalnim putem, van redovnog platnog prometa, iz Srbije iznošena devizna sredstva u gotovini ili usmeravani prilivi ka inostranstvu usled nemogućnosti da se plati prema Srbiji. Ta sredstva su nakon toga, deponovana na račune kod banaka u inostranstvu (najčešće Kipar, često Liberija, Liban), koji su formalno otvarani na imena raznih fizičkih ili pravnih lica registrovanih. Sve to vršeno je na potpuno neformalan način, bez bilo kakve zakonske, odnosno institucionalne kontrole, koristeći liberalne propise tada zemalja van EU. Država je kao opravdalje koristila činjenicu da je tako vršeno plaćanje strateških i osnovnih državnih potreba (nabavka energenata i sl.), dok su privrednici iz Srbije morali da obezbede opstanak svog poslovanja.

Pored države koja je svoja sredstva iznosila i deponovala, između ostalog i u bankama koje je na Kipru za tu potrebu posebno osnivala (npr. “Jugobanka Kipar”), na istovetan način iznošena su i devizna sredstva velikih državnih, pre svega, spoljnotrgovinskih firmi, koje su izbegavajući sankcije, a u cilju omogućavanja nastavka poslovanja, registrovale firme na Kipru ili u drugim zemljama u kojima su imale razrađene ili ugovorene poslove. Formalni i nominalni vlasnici, odnosno osnivači tih kompanija, bila su lica “od poverenja” iz Srbije. Gotov novac u vlasništvu države ili državne firme, na isti način kao i u slučaju državnog “crnog” novca, bio je “neformalno” iznošen u gotovini i uplaćivan od strane i na ime tog fizičkog lica kao osnivača, u vidu osnivačkog kapitala, a kod Kiparske ili banke u nekoj drugoj jurisdikciji, kod koje je ta firma imala otvoren račun.

Opšte je poznato da je na navedeni način iz Srbije tokom devedesetih godina izneta sve do danas nepoznata suma novca. Sudbina tog novca ni do danas nije potpuno razjašnjena, niti je razjašnjeno i obelodanjeno ko sve danas raspolaže i kontroliše navedena sredstva.

2. Sasvim je pouzdano da je dosta iznetog novca i nakon 2000-te godine, zbog opisanih nedostataka bilo kakve kontrole nad iznošenjem iz zemlje. Ta sredstva su ostala pod faktičkom kontrolom raznih fizičkih i pravnih lica, koja su prethodno bila uključena u postupak iznošenja što državnog deviznog novca, što novca u vlasništvu velikih državnih preduzeća, “off shore” kompanije su se javile kao dobra mogućnost za prikrivanje stvarnog porekla i vlasništva tog novca.

U okviru predstavljenog modela transakcije, novcu koji je jednom iznet i deponovan kao osnivački kapital u strano privredno društvo, transakcijom preko strane poslovne banke, mogao se nakon toga, nizom transakcija, odnosno nizom osnivanja pravnih lica u različitim jurisdikcijama ili raznim statusnim promenama, prikriti stvarno poreklo, odnosno otežati utvrđivanje stvarnog porekla. Nakon toga se isti novac, prikrivajući se iza strane firme, vraća u Srbiju, kao naizgled strana investicija. Nema nikakve sumnje da je značajan deo takvog novca, mogao učestvovati i da je sigurno i učestvovao u postupku privatizacije u Srbiji.

Istine radi, aktuelni i važeći propisi u pogledu sprečavanja pranja novca, usvojena pravila u pogledu obavezne identifikacije klijenata, kojima NBS uslovljava poslovne banke na teritoriji Srbije, a koji propisi su uglavnom usklađeni sa Evropskim zakonodavstvom, u određenoj meri smanjuju mogućnost prikrivanja porekla kapitala. Međutim, imajući u vidu da je sistem tih propisa donošen i usklađivan tek 2002. godine, jasno je da je značajan broj takvih kompanija sasvim sigurno do danas ostao neotkriven.

Navedeni razlozi za postojanje i prisustvo “off shore” kompanija mogu se okvalifikovati kao, pre svega, politički uslovljeni razlozi, dok se preostali razlozi mogu okarakteristati kao čisto ekonomski.

II EKONOMSKI UZROCI

Osnivanje i poslovanje „off shore“ kompanija, bez obzira na to koliko su iste u javnosti poistovećene sa vidom nelegalnog poslovanja, one to nužno i ne moraju predstavljati, ali svakako mogu biti. Naime, radi pravilnog razumevanja tog problema neophodno je izvršiti svojevrsnu demistifikaciju pojma „off shore“ kompanija, jer je poslovanje tih kompanija uređeno i omogućeno shodno važećim zakonima i ratifikovanim bilateralnim i multilateralnim međunarodnim sporazumima, koji nakon ratifikacije, odnosno svog uvođenja u unutrašnje zakonodavstvo Srbije, ima snagu domaćeg propisa.

Dakle, potrebno je napraviti razliku između firmi, koje su osnovane novcem legalnog porekla, radi zakonitog iskorišćavanja poreskih beneficija utvrđenih zakonom i, sa druge strane, firmi koje su osnovane novcem, odnosno kapitalom koji potiče od kriminalne delatnosti, a koji je kroz razne transakcije legalizovan („opran“) i ubačen kroz „off shore“ kompanije u legalne tokove, kao i firmi kod kojih je novac u vlasništvu fizičkih lica, državljana Srbije, koji je legalno stečen, ali nije prijavljen poreskim organima, a sve u cilju izbegavanja oporezivanja, i dakle samo prikriven iza „off shore“ kompanija, kako bi se na taj način, stvarni vlasnik kao obveznik poreza u zemlji, sakrio, čime se vrši poreska evazija, odnosno izbegavanje plaćanja poreza koji bi se morao platiti po zakonima RS.

Osnovni pravni okvir, odnosno mogućnost za poslovanje „off shore“ kompanija, kao i svih drugih stranih kompanija kod nas, čine Zakon o spoljnotrgovinskom poslovanju i Zakon o stranim ulaganjima, kao i značajan broj zaključenih bilateralnih sporazuma o izbegavanju dvostrukog oporezivanja, koje su SFRJ i SRJ zaključivale, a koji su i danas na snazi imajući u vidu da je po sporazumu o sukcesiji, Republika Srbija pravni sledbenik SFRJ i SRJ u pogledu pravne regulative i ranije zaključenih međunarodnih sporazuma.

Sprečavanje uvođenja u legalne tokove novca stečenog kriminalom kao i izbegavanja plaćanja poreza, predstavljaju veoma široku i kompleksnu materiju, pa neće biti predmet dalje analize. Zato ću se više baviti na zakonite načine poslovanja preko stranih pravnih lica, odnosno „off shore“ kompanija, kao legalne i legitimne mogućnosti za iskorišćavanje, zakonom omogućenih poreskih beneficija.

Bilateralnim sporazumima, odnosno ugovorima o izbegavanju dvostrukog oporezivanja, Srbija je sa određenim zemljama i danas u režimu oporezivanja kod koga je porez na dobit preduzeća predviđen sa manjom stopom nego što je to predviđeno kod nas, dok stopa poreza na kapitalnu dobit (witholding tax) iznosi od rasponu od 10% do čak 0%. U isto vreme porez na kapitalnu dobit je u Srbiji , za domaća pravna i fizička lica, iznosio 20%, dok je tek pre nekoliko meseci, poslednjim izmenama zakona, umanjen na stopu od 10%. Samim tim nije teško doći do zaključka o stvarnim ekonomskim razlozima, koji su uslovljavali i danas uslovljavaju odluku privrednih subjekata za osnivanje i organizovanje svog poslovanja preko stranih kompanija osnovanih u „poreskim rajevima“, odnosno zemljama sa kojima je Srbija bila, a i danas je u povoljnom poreskom režimu.

U zavisnosti od prirode samog „biznisa“ nekoliko je osnovnih mogućnosti za iskorišćavanje navedenih poreskih povoljnosti, koje pruža poslovanje preko poslovne strukture, organizovane u stranoj jurisdikciji, koja shodno zaključenom bilateralnom sporazumu ima povoljan poreski tretman sa Srbijom. Neke od konkretnih primera za mogućnost iskorišćavanja takvog poslovanja, odnosno pogodnosti će ukratko biti nabrojane u nastavku radi lakšeg razumevanja mehanizma.

Primer 1. TRGOVINA - UVOZ, IZVOZ, RE-EKSPORT

„X“ firma je proizvođač određene robe u EU. „off shore llc“ – (Limited Liability Company) je kompanija sa sedištem u državi Delaware (USA) i deluje kao posrednik, dok je „Y“ d.o.o. distributer te robe u Srbiji, koji je u vlasništvu ili pod kontrolom istog lica kao i off shore kompanija. Trgovina se može odvijati u sledećim fazama:

• „Off shore llc“ kupuje od „X“ robu u vrednosti od 20.000 EUR. Robu plaća bankarskim transferom sa svog bankarskog računa otvorenog u nekoj od zemalja EU. Plaćanje se može obaviti i putem akreditiva ili u gotovom novcu prilikom preuzimanja robe u EU.
• „X“ za prodatu robu izdaje račun naslovljen na „off shore llc“ i izdaje odgovarajući tovarni list. Za primaoca robe upisuje: „off shore llc“, Slobodna carinska zona u Srbiji.
• Roba se utovaruje na kamion, vrši se izrada papira za izvoz a kamion se upućuje u Srbiju. Robu prati račun izdat od strane „X“ naslovljen na „off shore llc“i kamionski tovarni list.
• Roba dolazi na granični prelaz Mađarske (EU) i Srbije.
• Mađarski carinik pečatom i potpisom potvrđuje da je roba izašla iz EU.
• Roba ulazi u Srbiju i prijavljuje se sa novim računom i novim tovarnim listom. Račun je izdat od strane „off shore llc“ i naslovljen je na „Y“ d.o.o. Iznos na koji račun glasi može biti značajno uvećan u odnosu na račun izdat od proizvođača. Kupoprodaja i isporuka robe između „off shore llc“ i „Y“ d.o.o. ranije je dogovorena i potpisan je ugovor između njih.
• „Y“ d.o.o plaća robu sa svog bankarskog računa u Srbiji na račun OFFSHORE LLC

Na navedeni način najveći deo profita ostvarenog prodajom robe u Srbiji ostaje akumuliran na računu off shore kompanije, koja je oslobođena plaćanja poreza.

Primer 2. POSREDNIČKI POSLOVI

Posrednik iz Srbije preko Off shore kompanije ostvaruje profit oslobođen od poreza posredujući između proizvođača repromaterijala iz EU i niza srpskih proizvođača. Dok se u smeru Srbije kreće materijal, iz Srbije u EU idu gotovi proizvodi. Profit, zasnovan na razlici u ceni radne snage u EU i radne snage u Srbiji, ostaje akumuliran na računu Offshore kompanije, koja je oslobodjena plaćanja poreza na dobit.

Primer 3. TRGOVINA IZ SLOBODNE CARINSKE ZONE

Off shore kompanija trguje preko slobodne carinske zone u Srbiji. Off shore kompanija kupuje proizvode iz EU, a roba se isporučuje direktno u carinsku zonu u Srbiji. Kupci, preduzeća iz Srbije i okolnih zemalja, robu preuzimaju u samoj carinskoj zoni. Prednosti takvog obavljanja posla su:

• roba smeštena u slobodnu carinsku zonu je neocarinjena roba,
• roba smeštena u slobodnoj carinskoj zoni nije opterećena PDV-om za koji bi bilo potrebno angažovati dodatna finansijska sredstva
• nema potrebe osnivanja prodajnog preduzeća u Srbiji i samim tim plaćanja dodatnih troškova
• prodaja kupcima izvan Srbije nije opterećena prethodnom carinom i porezom,
• profit, oslobođen od poreza, akumulira se na računu Off shore kompanije koja nema obavezu plaćanja poreza

Uz trgovinu, proizvodnja i usluge najčešće su delatnosti u slobodnim carinskim zonama.

Primer 4. TRGOVINA PUTEM KONSIGNACIONOG SKLADIŠTA

Off shore kompanija čiji je vlasnik lice iz Srbije kupuje robu u EU. Roba se isporučuju preduzeću u Srbiji koje ih putem konsignacionog skladišta prodaje krajnjim kupcima. Prednosti ovakvog poslovanja su višestruke:

• prodaja robe vrši se u ime i za račun Off shore kompanije uz ugovorenu proviziju srpskom preduzeću (provizija može biti minimalna da bi iznos poreza bio što je moguće niži),
• Roba smeštena u konsignaciono skladište je neocarinjena,
• Roba smeštena u konsignaciono skladište nije opterećena PDV-om, za koji bi bilo potrebno angažovati dodatna sredstva,
• Prodaja kupcima izvan Srbije nije opterećena državnim dažbinama,
• Profit, oslobođen od poreza, akumulira se na računu Offshore kompanije.

Primer 5. RAZNE VRSTE PROJEKTNIH (SPV) KOMPANIJA OSNOVANIH ZA JEDAN KONKRETAN POSAO

Kupovina i kasnija prodaja, na primer odgovarajućeg građevinskog projekta u RS, alocira se na „off shore“ kompaniju, u cilju prodaje trećim licima, a radi izbegavanja plaćanja poreza na kapitalnu dobit.

Domaća firma unosi ciljno zemljište ili zgradu kao osnivački kapital u domaću firmu.
Nakon toga se udeli u toj firmi prodaju, za nominalnu vrednost (čime se izbegava porez na kapitalnu dobit, jer nema razlike između nabavne i prodajne cene), kapitala upisanu u registar, firmi osnovanoj u jurisdikciji sa kojom je po ugovoru porez na kapitalnu dobit opredeljen na iznos od 0% (Kipar, Holandija).

Za navedenu transakciju (porez na prenos apsolutnih prava na udele) do skoro se plaćao porez od samo 0,3% dok je prema poslednjim izmenama zakona, taj porez u potpunosti ukinut.

Nakon toga, se projekat (zemljište, zgrada) prodaje po stvarnoj tržišnoj ceni, dok je razlika oslobođena poreza na kapitalnu dobit, jer je dobit ostvarilo pravno lice iz jurisdikcije sa kojom je na snazi međudržavni sporazum.

ZAKLJUČAK

Osnovni problem je činjenica da se naša konzervativna i kruta, nefunkcionala poreska administracija odlučuje radije za zadržavanja principa u kome svaki put kada državnom fiskusu nedostaje novca smelo zahvata u džepove građana i privrednih subjekata, dok sama nije spremna da se odrekne privilegija i snosi posledice ekonomske realnosti.

Stvarni uzroci ovakvog stanja su sadržani u činjenici da kapital bezi iz Srbije, a nema mogućnosti za privlačenje novog kapitala . Osnovni uzrok za ovo je nedoslednost administracije koja je spremna da usled zelje da po svaku cenu dobije sledeće izbore, ogrezne u populizam, i menja pravni okvir u kome kapital funkcionise više puta u kratkom vremenskom periodu. Ovo je klasican primer kršenja Zakona o stranim ulaganjima, i njegovog duha, smisla i domašaja ovog zakona. Braneći se da ovaj zakon reguliše statusno pravni polozaj poslovanja a ne suštinski položaj, menjamo sve druge zakone i na mala vrata činimo položaj stranog kapitala (a i domaceg) nepovoljnijim nego što je to bio u vreme ulaganja. Zakon o planiranju i izgradnji je klasičan primer ove državne manipulacije.

Zakon o denacionalizaciji odnosno povraćaju imovine koji bi predviđao naturalnu restituciju, ili obavezu današnjih vlasnika da učestvuju u namirenju starih, kako se predviđa, biće jos jedan udar nesposobne države na svoje građane. Država je uvek spremna da jednu istorijsku nepravdu ispravlja drugom istorijskom nepravdom, stavljajući tako problem u krilo nekog drugog.

Takođe treba shvatiti da Poreska uprava i republika Srbija ne mogu da pronađu snagu u sebi da bi se odricanjem dela prihoda danas stvorila mogućnost da se nešto dobije za oporezivanje za 10 ili 15 godina kada se deo investicija realizuje.

Samo stimulativnim merama i liberalnim zakonima koji olakšavaju procedure i privlače kapital država će dobiti mogućnost da u sledećoj deceniji ima širi poreski zahvat sa manjim stopama oporezivanja, sto u novom krugu privlači dodatni kapital, a postojeći stimuliše da ostane u zemlji.

Ovo je uradila Crna gora , i u periodu od prethodnih 5 godina je imala strahovit priliv kapitala pre svega iz Rusije i Azije, tako da je nejaka i nesposobna ekonomija dobila finansijske inekcije kroz privatne fondove, i manjak državnih sredstava za razvoj nadomestila privatnim sredstvima, koja jednom kada su uložena, stvaraju novu poresku osnovicu, koja zajedno sa malim poreskim stopama obezbeđuje da uloženi kapital ostane tu gde je i stvoren. Ovo je bila i tajna ekonomskog buma Hong Konga sredinom 80-tih godina.